• Tội ác cộng sản và Oscar 2008

 

Lê Diễn Đức

Lịch sử là tập hợp vô tận các dữ kiện, đổi thay, đầy ắp thiện, ác, vinh, nhục của con người.
Có thể quên đi quá khứ lịch sử để hướng về tương lai? Thiết tưởng không dễ dàng tìm ra câu trả lời, bởi vì nó tùy thuộc vào thời điểm phán xét sự kiện, vào nhân sinh quan, trình độ, kiến thức hiểu biết về lịch sử, và vào một điều quan trọng, là người đưa ra nhận định lạm dụng lịch sử như thế nào vào mục đích của mình.
Jean Tharaud, nhà văn, nhà xã hội học Pháp (1877-1952) đã từng nói: "Quá khứ xiềng trói và cột chặt ta lại với nó, trong khi chúng ta tưởng đã giải thoát được nó thì chính nó lại chỉ huy cả tư tưởng và hành động của ta".
Cựu tổng thống Hoa Kỳ Bill Clinton trong chuyến thăm Việt Nam vào năm 2000, kêu gọi mọi người hướng về tương lai trong quan hệ Việt-Mỹ nhưng nhấn mạnh đến việc tôn trọng quá khứ. Ông nói: "Tôi đến đây một phần vì tin tưởng rằng Mỹ và Việt Nam gắn kết với nhau không chỉ bởi có chung một quá khứ bi kịch - một quá khứ phải được tôn trọng và ghi nhớ - mà còn vì chúng ta có thể cùng nhau xây dựng một tương lai tươi sáng để giải phóng người dân hai nước chúng ta và tiềm năng của họ". (1)
Hiện tại và tương lai của con người là sự tiếp tục của quá khứ. Có muôn vàn sự thật khó khăn, nhức nhối của quá khứ vẫn là ẩn số. Thời gian là thước đo bản lĩnh trên con đường đi tìm sự thật, nhưng có nhiều sự việc hiển nhiên trải qua gần cả thế kỷ mà vẫn bị nhìn nhận khác nhau. "Lãng quên là hèn nhát hoặc anh hùng", giữa hai khái niệm này dường như là bức tường kiên cố của con người trong trách nhiệm và đạo đức trước hậu thế. (2)

"Katyn" và Oscar 2008
Có lẽ ít ai để ý đến chi tiết "Katyn" khi nhà báo Ba Lan Maria Kruczkowska phỏng vấn hai vợ chồng Juang Chiang và Jon Halliday, đồng tác giả cuốn "Mao: The Unknown Story" trong bài "Hoàng đế quái vật" của tôi trên DCVOnline tháng 12/2007. Jon Halliday nói: "Tôi vừa nghe về cuốn phim "Katyn" của Wajda. Mỗi một dân tộc cần biết sự thật về mình. (...) Katyn là tội ác của người Nga với người Ba Lan, nhưng còn khó khăn hơn, khi tội ác đó gây ra bởi chính người của mình".

*Đạo diễn Ba Lan Andrzej Waida (sinh 6/03/1926), Oscar năm 2000 cho "Toàn bộ sự nghiệp Điện Ảnh" Nguồn: Ozon.ru

Andrzej Wajda (Andrei Vaida) là đạo diễn Ba Lan nổi tiếng, từng đoạt nhiều giải thưởng lớn nhất tại các Festival phim quốc tế: "Cành Cọ Vàng" (1981, Cannes, Pháp), "César" (1982, Pháp), "Felix" (1990 - The European Film Awards), "Oscar" cho Toàn Bộ Sự Nghiệp Điện Ảnh (2000, Hoa Kỳ) và "Gấu Vàng" (2006, Berlin, Đức quốc).
"Katyn" của Wajda là phim truyện lịch sử nói về vụ thảm sát gần 22 ngàn binh sĩ Ba Lan tại khu rừng có tên "Katyn", vào năm 1940. "Katyn" được chiếu tại Ba Lan từ tháng 9/2007.
"Katyn" được đề cử (nomination) giải Oscar 2008, giải thưởng điện ảnh có uy tín nhất thế giới của "Academy of Motion Pictures Arts and Science", Hoa Kỳ, cho thể loại phim không nói tiếng Anh. Bên cạnh các đối thủ nặng ký như: phim "12" của N. Michalkov (Russia), "Forger" của Stefan Ruzowitzky (Austria), "Beaufort" của J. Cedara (Israel) và "Mongol" của S. Bodrov (Kazachstan), "Katyn" có đoạt Oscar hay không, chúng ta sẽ biết vào ngày chủ nhật 24/02/2008 tới.
Việc đề cử "Katyn" tranh giải Oscar 2008 đã tạo nên ấn tượng mạnh trong dư luận báo chí tại Ba Lan và nước ngoài, nhất là ở Hoa Kỳ, không riêng trong phạm vi điện ảnh, mà còn là vấn đề chính trị-lịch sử.
Richard Pipes, nhà sử học Hoa Kỳ viết: "Người Mỹ thường không thích phim nước ngoài. Họ nói rằng, đơn giản là họ không hiểu. Trong mối tương quan này, hoàn toàn có thể khẳng định rằng, nhiều người Mỹ vẫn sống bằng những ảo tưởng với vô số đề tài lịch sử - trong đó có cả đề tài về Liên Xô và người Nga. Cho nên, nếu như "Katyn" - vừa được đề cử Oscar ít ngày nay, đoạt giải thưởng cao nhất này, thì sẽ xuất hiện cơ hội, không phải chỉ cho nước Mỹ, mà là cho cả thế giới biết được một sự thật khó khăn trong quá khứ của mình".

*Anna (Maja Ostaszewska) trong "Katyn" Nguồn: AP/Berlinate

"Tất nhiên, không một chút nghi ngờ nào trong việc "Academy of Motion Pictures Arts and Science" đề cử "Katyn" trước hết vì giá trị nghệ thuật của bộ phim. Nhưng trong tiềm thức của tôi, quyết định này có một phạm trù lớn hơn và ý nghĩa cao hơn. Bi kịch năm 1940 tại rừng Katyn vẫn còn ít được biết đến trên thế giới, nếu không nói là xa lạ. Tôi cho rằng, việc thể hiện lại lúc này, biến cố - không riêng của lịch sử Ba Lan mà của cả nước Mỹ, là một thời điểm rất tốt. Mối quan hệ giữa Hoa Kỳ và Nga trong thời gian gần đây không phải tốt nhất và người Mỹ đang tìm giải đáp cho câu hỏi, trong mối quan hệ này, lịch sử nước Nga, tâm lý hay tập quán đóng vai trò quan trọng nhất" - Richard Piper phân tích. (3a)
Một sử gia khác là Norman Davies, người Anh, nói: "... Trong một số vấn đề lịch sử của Ba Lan, cho đến ngày hôm nay bị làm ngơ khủng khiếp ở phương Tây. Câu hỏi đặt ra là làm sao đánh động được hàng triệu người không phải là kẻ thù của lịch sử Ba Lan mà đơn giản là họ không biết gì cả. "Katyn" không hợp với sự mường tưởng của họ về Thế chiến thứ II: phía Thiện, tức là những người chống lại Đức Quốc Xã III - và chỉ một phía Ác: phát xít Hitler. Sự thể là, trong cùng thời gian ấy còn một bạo chúa hãi hùng khác, đó là Liên Xô - mà trong thực tế người ta có biết đến nhưng rất hời hợt. (...) Sau khi Đức đổ bộ, đất nước Ba Lan còn bị cả quân Xô Viết tấn công...". (3b)
Khi được hỏi, "Katyn" có mang lại thay đổi gì trong quan hệ Ba Lan-Nga, nhà báo danh tiếng Anne Applebaum (giải thưởng Pulitzer 2003 cho cuốn sách "A History Gulag" nói về các trại tù cải tạo Xô-Viết) của "The Washington Post" nói: "Ít khi có bộ phim hoặc cuốn sách nào tạo nên bước ngoặt ngay tức thì. Nhưng xây dựng mối quan hệ của hai nước giống như xây dựng một chiếc cầu chung: "Katyn" là viên gạch của chiếc cầu này, có tác dụng để người Ba Lan và người Nga hiểu nhau hơn. Phim của A. Vaida chắc chắn có thể hỗ trợ cho việc khởi điểm tìm lại sự thật lịch sử". (3c)
Piere Manent, nhà triết học và lịch sử Pháp viết: "Lịch sử thế kỷ XX chưa được biết tường tận, đặc biệt về các tội ác của Stalin. Thậm chí phương Tây cũng không biết nhiều lắm về nó. Sau khi chủ nghĩa cộng sản sụp đổ, thế giới đã không hề gây áp lực gì với Nga để tìm lại căn cước lịch sử. Không hề có lời kêu gọi Gorbachev hay những người kế tục hãy nói lên sự thật và giải thích cho mọi người về những tội ác. Phương Tây cũng như nước Nga chẳng hề quan tâm đến những sự kiện này. (...) Phim ảnh có tác động tâm lý rất mạnh. Nhờ có "Schendler's List" mà người Mỹ có thể cảm nhận những bối cảnh đau thương của Thế chiến II. Tương tự, "The Pianist" (4) để lại cho con người nhiều suy gẫm. Và giờ đây là mặt khác của bối cảnh sự việc - Người Âu châu biết rằng Ba Lan bị Đức tấn công, nhưng vô số người không biết rằng, Liên Xô đã nhảy vào Ba Lan từ phía thứ hai. Những bộ phim như "Katyn" nhắc lại cho mọi người rằng, lịch sử không phải chỉ có trắng-đen và người Nga, kết thúc chiến tranh như những người đồng minh, nhưng họ đã cùng với Đức chia xẻ Ba Lan". (3d)
Thủ tướng Đức, bà Angiela Merkel, đã đến xem để cổ vũ cho buổi ra mắt (premiere) quốc tế phim "Katyn" tại Festival Berlin diễn ra trong các ngày 15/02 -18/02/2008. Trong khuôn khổ của Festival này, các nhà bình luận cho rằng, "Katyn" trong con mắt của cộng đồng quốc tế là phát hiện của sự việc chưa được biết hoặc bị lừa dối - không chỉ trong các nước đã từng chịu sự kiểm soát của Liên Xô.
Michel Ciment, một trong những nhà phê bình điện ảnh nổi tiếng nhất của Pháp nhắc lại Festival Cannes 1974. Đạo diễn Nam Tư (Yugoslavia cũ) giới thiệu phim "Sweet Movie", trong đó nói Katyn là tội ác của Liên Xô, đã bị những người cộng sản Pháp lúc bấy giờ chỉ trích về sự thiếu xác tín chính trị.
Nhật báo Pháp "Le Figaro" ngày 17/02/2008 viết: "Với hiểu biết cao rộng và sâu sắc về lịch sử và tình cảm con người, Wajda - người có cha là nạn nhân vụ thảm sát - đã đóng dấu ấn vào trang sử im lặng".
Trong cuộc họp báo A. Wajda nói: "Tôi không muốn bộ phim này tham dự vào bất cứ cuộc chơi chính trị nào và trở thành đối tượng đầu cơ. Cũng như rất nhiều phim của tôi trước đây, "Katyn" là bức tranh của một thời đã qua và chúng ta phải nhớ. Những diễn viên trẻ tuổi nhập vai vào thế giới khác của một quá khứ không bao giờ trở lại".
Khi nói đến việc nước Nga đình hoãn ra mắt "Katyn" vào ngày 5/03/2008 vì trùng vào kỷ niệm ngày chết của Stalin (5/03/1953), Wajda nói: "Chúng ta sẽ nghe những tiếng nói khác nhau từ nước Nga, kể cả những tiếng nói không muốn nhìn nhận sự thật, nhưng rõ ràng trong sự việc này không có áp lực từ trên xuống, bởi vì Sergiei Giermash, diễn viên người Nga, khi được tôi mời thủ vai sĩ quan Nga đã cứu vợ của một sĩ quan Ba Lan ngay khi nghe thấy tín hiệu đầu tiên (trong phim cũng như sự thật ngoài đời) đã nhận lời ngay: "Vâng! Tôi rất sung sướng". Bộ phim "Katyn" không nhắm vào nước Nga".
A. Wajda tâm sự: "... Không có cách nào khác hơn khi chia tay với nỗi đau bằng cách bày tỏ nó". Và: "Câu chuyện Katyn có thể khó khăn và đưa đến sự đồng cảm không riêng cho người Ba Lan. Tôi đã lo ngại về trách nhiệm - với thế hệ trẻ, rằng họ sẽ đặt câu hỏi: ông ta kể lể chuyện gì thế này, hình như là gì đó của quá khứ lịch sử". (5)
Thế nhưng, dù Andrzej Wajda đứng trong bối cảnh nào để phát biểu về phim của mình, thì "Katyn" cũng đã vượt ra khỏi những tâm tình, mong muốn của ông và biên giới Ba Lan.
Trong bài phân tích với tựa đề "Katyn của đạo diễn Wajda hiệu quả hơn rất nhiều chính sách lịch sử" trên nhật báo Dziennik ngày 24/01/2008, nhà phê bình C. Michalski viết: "Nhờ Wajda, kiến thức về tội ác Katyn mà trong đó ai là kẻ gây ra, sẽ chuyển tải một cách không so sánh được tới rất đông người trên thế giới, hơn bất kỳ nhà chính trị nào la hét trên Quảng trường Đỏ".

Sự thật Katyn
Ngày 01/09/1939 Hitler tấn công Ba Lan, mở đầu Thế chiến lần thứ II. Thoả thuận ngầm với Đức Quốc Xã, ngày 17/09/1939, Liên Xô cho quân chiếm đóng các vùng phía Đông của Ba Lan. Khoảng hơn 20 ngàn sĩ quan, binh lính của quân đội quốc gia và cảnh sát Ba Lan bị bắt và bị nhốt tập trung trong các trại tù ở khu rừng Katyn (phía Tây của Belarus và Ukraine). (6)

Ngày 5/03/1940, Tổng thanh tra Bộ Nội vụ Liên Xô L. Beria gửi văn bản No. 794/B [794/6] tới Stalin, đề nghị bắn bỏ không cần điều tra, luận tội 14.700 tù binh và 11.000 tù nhân khác (trong đó đại đa số là người Ba Lan) vì "không nhìn thấy sự hối cải của kẻ thù đối với lãnh đạo Xô Viết".
Trên văn bản của L. Beria có các chữ ký của Stalin, Voroshilov, Molotov, Mikoian và thêm bút tích của Kalinin. Cùng ngày, Bộ Chính trị Trung ương Đảng Cộng Sản (ĐCS) Liên Xô ra quyết định No. P13/144 chuẩn y đề nghị của Beria.
Ngày 22/03/1940, L. Beria ra sắc lệnh No. 00350 và một trong những cuộc thảm sát có kế hoạch lớn nhất trong lịch sử Ba Lan và thế giới trong thế kỷ XX đã xảy ra.
Sự dối trá và sự thật nhức nhối
Năm 1987, trong khuôn khổ của Pierestroika Michail Gorbachev đã đồng ý thành lập uỷ ban hỗn hợp Liên Xô-Ba Lan với mục đích tìm sự lý giải cho những vết đen lịch sử trong quan hệ hai nước. Gọi tên uỷ ban như vậy nhưng trong thực tế là tìm phương thức thích ứng để công khai hoá thủ phạm. Cũng cần lưu ý ở đây rằng, với cương vị Tổng bí thư và Chủ tịch Đoàn Chủ tịch Xô Viết Tối cao, chắc chắn Gorbachev đã biết rõ "Hồ sơ đặc biệt Số 1" và văn bản số RP-979 [ ẶỨẶ-979] của Viện Hàn Lâm Khoa học Nga, trong đó có âm mưu tìm lại nguồn thảm sát tù binh Nga để phản công lại phía Ba Lan.
Andrei Kunert, giáo sư tiến sĩ sử học nổi tiếng của Ba Lan đã từng nói trước công luận rằng, chỉ riêng phía Nga tạo dựng sự việc thảm sát tù binh thuộc quân xâm lược Bol-se-vich trong cuộc chiến 1920 giữa Nga và Ba Lan để làm đối trọng với Katyn - tội ác đối với hàng binh của nước Ba Lan bị xâm lược, tay không tấc sắt - đã là một trò đầu cơ bỉ ổi. Ông nói: "Các tài liệu lịch sử cho thấy rằng, trong 110 ngàn tù binh Bol-se-vich đã có 66 ngàn trở về nước, phía Ba Lan không hề giết hại một người nào. Khoảng 24-28 ngàn là nạn nhân của dịch tả và dịch sốt Rickettsia (typhus) hoành hoành trên toàn Âu châu bấy giờ, và đúng với số lượng ấy người ta đã gạt qua những đơn vị chiến đấu với Ba Lan. Trong những năm 90, chính phủ Ba Lan đã trao lại cho phía Nga toàn bộ hồ sơ lưu trữ về vấn đề này". (7)

Vụ thảm sát Katyn đã được đưa ra Toà án Quân sự tại Nürnberg, Đức quốc, năm 1945. Công tố viên Liên Xô, tướng R.A. Rudenco đã buộc tội phát xít Đức thảm sát 11 ngàn tù binh Ba Lan tại Katyn. Tuy nhiên, đã không có phán xét chung cuộc vì không thể chứng minh được tội ác gây ra thuộc về người Đức.
Ngày 22/12/1953, một ủy ban của Thượng Viện Hoa Kỳ, sau nhiều cố gắng vận động của cộng đồng người Ba Lan tại Mỹ, đã gửi tường trình lên chính phủ và cáo buộc Liên Xô trước Toà án Quốc Tế (International Court of Justice) tại Den Haag (Netherlands), một định chế tư pháp của Liên Hiệp Quốc. Năm 1971, BBC cho chiếu bộ phim tài liệu với tựa đề: "Sự việc cần lãng quên".
Cuối những năm 50, dưới chỉ đạo của tổng bí thư N. Khrushchev, sếp KGB Alexander Shlepin đã bí mật nghiên cứu hồ sơ Katyn, sau đó bằng văn bản N-632-SH [H-632-W] ngày 3/03/1959, đề nghị tiêu huỷ 21.857 cặp tài liệu nhân sự về các nạn nhân Katyn mà Sheplin gọi là "những tên tù của Ba Lan tư sản" - được coi là không có giá trị phân tích cũng như lịch sử, chỉ giữ lại những thứ quan trọng nhất, tập hợp trong một bộ hồ sơ mang tên "Hồ sơ đặc biệt Số 1". "Hồ sơ đặc biệt Số 1" này được cất giữ tuyệt mật và chỉ những người lãnh đạo cao nhất của đảng CS Liên Xô mới có quyền tiếp cận.
Năm 1978 người ta cho dựng bia kỷ niệm nạn nhân tại Katyn với dòng chữ: "Nạn nhân của chủ nghĩa phát xít - những sĩ quan Ba Lan bị bắn chết bởi quân đội Hitler trong năm 1941".
Sự dối trá này được duy trì trong suốt gần 5 thập niên cuối của thế kỷ XX dưới chế độ cộng sản Ba Lan. "Katyn" trở thành đề tài nhạy cảm, bị cấm kỵ trong các tranh luận xã hội. Gia đình các nạn nhân phải ôm hận đau thương trong im lặng.
Năm 1989, chế độ cộng sản sụp đổ đầu tiên tại Ba Lan và tiếp theo là sự phá sản giây chuyền toàn bộ khối cộng sản tại Trung-Đông Âu và Nga. Ngày 14/10/1992, thừa lệnh tổng thống Boris Jeltsin, Viện lưu trữ Nga đã trao lại cho tổng thống Ba Lan L. Valesa toàn bộ các bản sao của Hồ sơ đặc biệt Số 1. Hồ sơ được công bố ngay cho công luận tại Ba Lan và tại Nga năm 1993 trên số đầu tiên của nguyệt san "Voprosi Histori". Nhà nước Nga cũng đồng ý mở hồ sơ cho các nhà khoa học, lịch sử Ba Lan và các nước khác.
Ngày 30/11/2004, Viện Tưởng Nhớ Dân Tộc Ba Lan (The Institute of National Remembrance - Commission of the Prosection of Crime against the Polish Nation) chính thức điều tra "Tội ác Katyn".
Ngày 11/03/2005 Viện Công tố Quân sự Tối cao Nga - mặc dù đã thu thập hàng trăm tập hồ sơ, tài liệu và đã có những cam kết hỗ trợ phía Ba Lan trước đó - ra thông báo về việc chấm dứt điều tra. Viện Công tố Quân sự Tối cao Nga chính thức cho rằng, "không có cơ sở để kết luận Katyn là tội ác chống nhân loại". Thông báo giải thích rằng, việc trấn áp, giam giữ và đối xử với binh sĩ Ba Lan phù hợp với các tiêu chuẩn phổ cập vào thời buổi đó. Nước Nga xem vụ Katyn là tội phạm thông thường, do đó đã quá thời hạn hiệu lực hồi tố. Tồn tại một lý do trong việc đóng hồ sơ không được nói ra là có sự đồng loã của đảng Cộng sản Ba Lan trong việc bắt giữ sĩ quan và binh lính của quân đội quốc gia Ba Lan.
Phía Ba Lan vẫn giữ quan điểm của mình. Viện Tưởng Nhớ Dân Tộc Ba Lan nhờ "Memorial", một tổ chức xã hội Nga chuyên sưu tập và nghiên cứu tội ác của chủ nghĩa Stalin, đánh giá tính pháp lý của kết luận do Viện Công tố Quân sự Tối cao Nga đưa ra. "Memorial" đã trả lời dựa trên điều khoản 193 điểm 17 của Bộ luật hình sự Nga (RFSRR) rằng, đây là "tội lạm quyền của những người lãnh đạo cao nhất trong Bộ chỉ huy Hồng Quân Liên Xô".
Ngày 14/07/2007, quốc hội Cộng Hoà Ba Lan ra thông báo: "Để tưởng nhớ tất cả những người bị GUGB (8) giết hại trên cơ sở sắc lệnh của lãnh đạo cao nhất Liên Xô ngày 5/03/1940, Quốc hội Ba Lan quyết định lấy ngày 13 tháng Tư hàng năm làm Ngày Tưởng Nhớ Nạn Nhân Tội Ác Katyn". (9)
Nói về thái độ thay đổi lật ngược của phía Nga, W. KonoD
czuk, chuyên viên Trung tâm Nghiên cứu Phương Đông của Ba Lan nói: "Ba Lan không phải là ngoại lệ. Người Nga cũng thể hiện tương tự trong các quan hệ với Ukraine và các nước vùng Baltic. Chúng ta đừng quên nguồn gốc của tổng thống Putin: chỉ đạo viết lại lịch sử Liên Xô, ông ta xoá bỏ những tội ác gây nên bởi lực lượng đặc biệt, nơi mà từ đó ông ta xuất phát tiến thân". (7a)
A. Gurianov, chuyên viên về Katyn của Tổ chức "Memorial" giải thích: "Chính quyền Nga hiện nay nói chung muốn làm ngơ trước những trang sử đen tối của lịch sử nước tôi. Trong nước Nga hiện đại đang có những đề tài tranh luận hoàn toàn khác về quá khứ. Với tất cả sức mạnh người ta đang cổ vũ cho các sự kiện khơi dậy tính anh hùng và vị thế cường quốc của nước Nga. Phần còn lại tốt nhất là quên đi". (7b)
Trong dư luận Ba Lan, nhiều người cho rằng, nếu phía Nga thừa nhận Katyn là tội ác (diệt chủng) chống nhân loại, thì hàng trăm ngàn người thân của các nạn nhân Ba Lan hiện nay có quyền đòi nhà nước Nga bồi thường trước công pháp quốc tế. Điều này sẽ là một tổn thất to lớn về vật chất và đạo đức cho nước Nga.
Dù sao, việc phim "Katyn" của Wajda được cho chiếu rộng rãi tại Nga chứng tỏ động thái có bản lĩnh và thiện chí của Moscow. Phim của Wajda cùng với sự thật về Katyn, sự thật về Ba Lan - sự đòi hỏi lương tri và công lý - ít nhất đến được hàng trăm nghìn khán giả và giới elite Nga. Rất nhiều nhà trí thức trong các lĩnh vực khoa học và nghệ thuật Nga biết rõ thân thế và sự nghiệp của Wajda, nhân dịp này những bình luận của chính ông sẽ được chú ý, từ tội ác của chủ nghĩa cộng sản đến đối sách chính trị hiện nay qua lăng kính lịch sử.

 

Katyn và bài học nào cho người Việt

Ngay từ lúc bỡ ngỡ bước chân sang Ba Lan, trong trung tâm học tiếng dành cho sinh viên nước ngoài ở thành phố Lô-giơ (Lodz) trước khi vào đại học, tôi thường được nghe các giáo viên Ba Lan nói rằng, họ rất đồng cảm và yêu quý người Việt, vì Ba Lan và Việt Nam có cảnh ngộ tương đồng. Hai nước đều là những quốc gia nhỏ, có diện tích lãnh thổ xấp xỉ nhau, dân số cũng vậy (vào thời điểm năm 1969), có cùng số phận bất hạnh vì chiến tranh, bị kìm kẹp, lấn lướt triền miên bởi các nước láng giềng khổng lồ và nhất là giống nhau về tinh thần phản kháng chống xâm lược, hy sinh vì tự do.
Thế chiến thứ II đã cướp đi của dân tộc Ba Lan tới 1/3 số dân (khoảng 6 triệu người)! Toàn bộ thủ đô Vac-sa-va (Warsaw) bị bom đạn biến thành đống gạch vụn. Những cuộc khởi nghĩa tại Ba Lan bị tắm máu. Holocaust lớn nhất thế giới nằm ở phía Nam Ba Lan, nơi phát xít Hitler thiêu huỷ hàng triệu người Do Thái và các dân tộc khác là một trong những chứng tích tội ác diệt chủng khủng khiếp nhất của loài người.
Bất hạnh hơn, sau Thế chiến II, thoát khỏi thảm hoạ phát xít Đức thì Ba Lan lại rơi ngay vào thảm hoạ khác: các cường quốc thoả hiệp phân chia ảnh hưởng và Ba Lan bị áp đặt chế độ cộng sản toàn trị dưới sự lãnh đạo của Liên Xô. Trong thời gian 1944-1989, Ba Lan giống hệt như Việt Nam 1954-1975 ở miền Bắc và từ 1975 đến nay trên cả nước, người dân bị tước đoạt hầu hết các quyền cơ bản của đời sống chính trị và tinh thần, mà một trong đó là quyền được biết sự thật về lịch sử dân tộc mình. Bộ máy tuyên truyền của chế độ mở hết công suất, len lỏi vào mọi hang cùng ngõ hẻm, nhồi nhét vào đầu óc dân chúng từ thưở còn thơ ấu những điều dối trá. Vô số các dữ kiện lịch sử của đất nước bị đánh tráo, vo tròn bóp méo theo cách có lợi cho chế độ.
Đã có 18 năm chế độ dân chủ tự do mà để đi đến tận cùng sự thật như vụ thảm sát Katyn 1940, Ba Lan vẫn gặp phải không biết bao nhiêu chướng ngại và vẫn chưa có đáp số kết thúc như mong muốn. Sự thật vừa khó khăn, vừa nhức nhối, cay đắng! Cho nên trong bối cảnh hiện nay của Việt Nam, khi hệ thống chuyên chế, độc quyền của đảng CS Việt Nam còn tồn tại, khó có thể mở những cuộc điều tra, nghiên cứu cho nhiều vấn đề lịch sử gai góc.
Trong tương lai, các sử gia và các nhà khoa học sẽ phải có trách nhiệm đưa ra kết luận về số nạn nhân bị giết, ai là thủ phạm chính, chủ trương đưa ra từ Hồ Chí Minh, từ những người lãnh đạo cao nhất khác, từ quyết định chung của tập thể Bộ Chính Trị hay là do cá nhân cấp dưới tự quyết hoặc thi hành sai, trong các hồ sơ như: Thủ tiêu lãnh đạo các đảng phái và tổ chức không cộng sản trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp; Cải cách ruộng đất; Cuộc thanh trừng giới trí thức văn nghệ qua vụ Nhân văn Giai phẩm; Bi kịch Nông Thị Xuân-Nguyễn Tất Trung; Vụ án xét lại chống Đảng; Vụ thảm sát Huế-Mậu Thân 1968; Cải tạo tù không qua xét xử hàng trăm ngàn quân nhân viên chức của Việt Nam Cộng hoà (VNCH) sau 1975; Vấn đề "bán bãi đổi vàng" trong thập niên 80; Các cuộc trấn áp và xử tù oan ức những người tranh đấu cho dân chủ, v.v...
Những điều trên đây nhất thiết phải dựa trên tư liệu, bằng chứng, nhân chứng. Nhưng chỉ có thể chứng minh một cách khoa học, khách quan khi và chỉ khi quá trình nghiên cứu, điều tra được thực hiện trong một thể chế dân chủ, các nhà chuyên trách có điều kiện tiếp cận trực tiếp hồ sơ lưu trữ ở Việt Nam cũng như trên thế giới, đặc biệt tại Pháp, Hoa Kỳ, Nga và Trung Quốc.
Tất nhiên, dưới ánh của công lý cũng cần xác minh các cáo buộc từ phía chính quyền cộng sản về vụ đầu độc hàng trăm tù nhân chính trị tại nhà tù Phú Lợi trong chiến dịch "Tố Cộng", "Diệt Cộng" vào cuối thập niên 50 dưới thời chính quyền Ngô Đình Diệm, hoặc cho rằng chính phía VNCH cũng thảm sát tù binh Bắc Việt trong Tết Mậu Thân 68, v.v... Có đúng sự thật không? Những câu trả lời phải được giải trình bằng tư liệu, mọi kết luận bằng các giả thiết, cảm tính, chủ quan đều không có giá trị pháp lý và lịch sử.Từ vụ "Katyn" của Ba Lan cho thấy, người Việt chúng ta chắc chắn sẽ đứng trước những nan đề lớn: hồ sơ bị thất thoát, một phần hồ sơ mật có thể bị nhà cầm quyền hiện nay tiêu huỷ, nguỵ tạo, đánh tráo... Cho nên, tất cả những ai có lương tri và trách nhiệm đạo đức với lịch sử dân tộc phải tìm mọi cách ngăn chặn việc làm này. Huỷ bỏ có ý thức hồ sơ, tài liệu liên quan đến những biến cố quan trọng của đất nước là có tội với di sản của cha ông. Giới trí thức Việt Nam trong nước cũng như hải ngoại cần hợp tác tích cực để thu thập, cất giữ nó hầu chuyển lại cho thế hệ mai sau.

*Tượng đài tưởng niệm Katyn tại New York, Hoa Kỳ - Nguồn: Newyorkssixth.com

Cần có sự quảng bá, chuyển tải đến dân chúng sứ mệnh trong sáng của việc đi tìm sự thật, làm cho họ hiểu rằng, nghiên cứu, điều tra để trả lại sự thật cho lịch sử dân tộc không đồng nghĩa với đào bới quá khứ và thù hận như chính quyền cộng sản vẫn chỉ trích. Và cũng vì để hoàn thành trách nhiệm mà dân tộc đặt lòng tin, các sử gia phải hoạt động minh bạch, khách quan và trong tình huống nào cũng tránh việc ném bùn vào phía mình không ưa thích. "Ném bùn vào người khác có thể ném trượt và tay mình cũng vấy bẩn". Trong vấn đề nghiên cứu lịch sử phải loại hẳn ra ngoài yếu tố thù hận, nên có thái độ như câu ngạn ngữ Anh: "Hành động nhắm vào trả thù là đặt mình ngang với kẻ thù, còn tha thứ là đặt mình cao hơn kẻ thù".
Song song, còn một cách không kém phần quan trọng mà người Việt chúng ta vô cùng yếu kém, đó là sử dụng ngôn ngữ của nghệ thuật. Rất đáng tiếc và đáng buồn, đất nước Việt Nam có chiều dày lịch sử mấy ngàn năm với bao biến cố hoành tráng cũng như bi kịch, nhưng giới trí thức người Việt, không hoặc chưa có khả năng và tài năng để tạo ra những tác phẩm nghệ thuật với tầm vóc lớn, chẳng hạn như phim "Katyn" (Andrzej Wajda), "Schendler's List" (Steven Spielberg), "The Pianist" (Roman Podlanski),... hay các tác phẩm văn học như "Gone With The Wind" (Margaret Mitchell), "Gulag History" (Anne Applebaum), "Mao: The Unknown Story" (Jung Chiang & Jon Halliday), v.v...
Nên nhớ rằng, "Katyn" là phim truyện xây dựng dựa trên chuyện có thật, chứ không phải phim tài liệu. Wajda đã chứng minh rằng, có thể dùng ngôn ngữ nghệ thuật nói về lịch sử. Ông làm phim, không cần đến quảng cáo chính trị, thậm chí "không muốn phim của mình tham dự bất cứ cuộc chơi chính trị nào hay trở thành đối tượng đầu cơ". Nhưng, các nhà bình luận cho rằng, bằng phương pháp này ông đã thanh toán xong nỗi đau cá nhân (cha ông là nạn nhân của vụ thảm sát) và hoàn thành bổn phận xã hội của mình với cả dân tộc. Ngôn ngữ thể hiện qua tác phẩm nghệ thuật, nếu biết đầu tư - không chỉ tiền bạc mà chủ yếu là tài năng và trí tuệ - bao giờ cũng dễ gần gũi, thuyết phục lòng người và tranh thủ được sự đồng cảm, hỗ trợ của cộng đồng quốc tế hơn là chỉ thiên về đả kích hẹp hòi hay chửi bới rẻ tiền, như Michalski đánh giá về hiệu quả của "Katyn": "Nhờ Andrrzej Wajda, kiến thức về tội ác Katyn mà trong đó ai là kẻ gây ra, sẽ chuyển tải một cách không so sánh được tới rất đông người trên thế giới, hơn bất kỳ nhà chính trị nào la hét trên Quảng trường Đỏ".
Warsaw, Ba Lan
20-21/02/2008
-----------------
- (1): Thông cáo báo chí của White House từ Thành phố Hồ Chí Minh, Việt Nam, ngày 19 tháng 11 năm 2000.
- (2): "Lãng quên là hèn nhát hoặc anh hùng", câu nói của Victor Marie Hugo (1802-1885), nhà văn, nhà thơ, nhà chính trị Pháp, được xem là đại diện tiêu biểu nhất của văn học lãng mạn Pháp.
- (3a), (3b), (3c), (3d): Trích dẫn và chuyển ngữ từ nhật báo Ba Lan Dziennik 24-25/01/2008.
- (4): Bộ phim "Schendler's List" (1993) của đạo diễn Hoa Kỳ nổi tiếng Steven Spielberg nói về Thế chiến II, đoạt 7 Oscars trong 12 chủng loại, ngoài ra còn đoạt các giải thưởng lớn khác như César, Quả Cầu Vàng, Gấu Vàng, v.v...
Cũng về đề tài Thế chiến II, bộ phim "The Pianist" (2002) của Roman Polanski, đạo diễn tài năng người Ba Lan đã giành 3 Oscars quan trọng nhất: Diễn viên nam chính xuất sắc nhất (Adrien Brody), Phim hay nhất và Kịch bản xuất sắc nhất. "The Pianist" cũng được trao nhiều giải thưởng quốc tế quan trọng khác.
- (5): Trích dẫn và chuyển ngữ từ bình luận về "Katyn" tại Festival Berlin 2008 của Nhật báo Ba Lan Gazeta Wyborcza Online 15/02/2008.
- (6): "Armia Krajowa", tạm dịch: "Quân đội Quốc gia Ba Lan", là lực lượng vũ trang của người Ba Lan trong Thế Chiến II chống lại sự chiếm đóng của Đức và Liên Xô, hoạt động bí mật trên lãnh thổ Ba Lan trước 1/09/1939 và cả ngoài Ba Lan sau đó. Đây là đội quân bí mật hùng mạnh nhất và được tổ chức tốt nhất tại châu Âu lúc bấy giờ. (Khác với Quân đội Nhân dân của đảng CS Ba Lan được thành lập 1/01/1944).
- (7), (7a), (7b): Trích dẫn và chuyển ngữ từ Nhật báo Ba Lan Dziennik Online 18/09/2007.

- (8): GUGB, viết tắt từ tiếng Nga: Glavnoie Upravlenie Gosudarstviennoi Bezopastnosti, là cơ quan trung ương Liên Xô chuyên trách về an ninh nội chính, bảo vệ nhà nước, gián điệp và phản gián.
- (9): Toàn bộ tư liệu lịch sử trong bài viết về cuộc thảm sát Katyn được trích và chuyển ngữ từ nguồn Pl.Wikipedia.org.