Gương xưa tích cũ: Né được mới khôn

Mõ Sàigòn (SGT)

Án Tử, làm tướng thời vua Cảnh Công ở nước Tề, nổi tiếng là người trọng đạo nghĩa, thường lấy đức trị dân, nên rất được bá tánh gần xa thương mến.
Đại Hy, là cô con gái thứ ba của Cảnh Công, từ nhỏ đã thích chuyện kiếm cung chớ không màng dao thớt, khiến Cảnh Công âu lo, thường nói với Hy rằng:
- Giỏi cung kiếm không phải là cách để giữ chồng, nhưng nấu ăn ngon lại là tuyệt chiêu để giữ chồng. Con không biết vậy hay sao?
Đại Hy cười hích hích mấy cái, rồi cong môi đáp:
- Phải để chồng lo giữ mình, chớ không phải mình lo giữ chồng. Sao cha lại xúi tào lao như thế?
Cảnh Công nghe con trả lời như vậy, cảm như từ trên cây rớt xuống. Trố mắt nói:
- Con ngoài giờ học ở trường, còn được gia sư kèm thêm ở nhà, mà không hiểu được... xuất giá tòng phu, thì thiệt khiến cha phải nhức đầu đau óc!
Hy đưa tay vén nhẹ tóc mai, rồi mạnh miệng đáp:
- Đó là sự khác nhau giữa dân giả và hàng tôn thất. Cha không hiểu vậy sao?
Tối ấy Cảnh Công lui về hậu cung, mà lòng buồn rười rượi, khiến quan thái giám đang đứng hầu cận sát bên, buột miệng nói:
- Bá tánh nơi nơi đều trông vào hoàng thượng, mà hoàng thượng chẳng được vui, thì bá tánh làm sao mà vui sống?
Cảnh Công rầu rĩ đáp:
- Dẫu là thiên tử, ta cũng là người, cũng hỉ nộ ai ô, thì ngươi muốn ta luôn vui làm sao mà mần được?
Thái giám nghe vua tỏ bày với mình như vậy, biết là không phạm tội khi quân, bèn mau mắn nói:
- Hãy đặt gánh nặng trong lòng xuống khi có thể, thì sẽ được yên vui. Hà cớ chi lại mang nhiều như thế?
Cảnh Công gật gật mấy cái, rồi nhỏ giọng nói:
- Ngươi tuy là thái giám, nhưng đối với ta là người tín cẩn. Nay ta đem tâm sự tỏ bày cùng ngươi, thì ngươi cứ tự nhiên tỏ ý riêng chớ đừng e dè gì hết cả. Ngươi có chịu không?
Thái giám lần đầu biết được vua tin tưởng vào mình, liền mau mắn đáp:
- Được thánh thượng tin yêu, thì cho dù cha mẹ của hạ thần có đội mồ sống lại, cũng khó mừng hơn thế!
Đoạn, khom người xuống chuẩn bị lắng nghe. Lúc ấy, Cảnh Công mới nói rằng:
- Con gái lớn mà còn ở trong nhà thì theo... phong thủy áng chừng như không tốt. Nay Đại Hy đã lớn rồi, lại thích màn đao kiếm, không khoái chuyện yêu đương, thì phải làm sao?
Thái giám nghe tới công chúa, liền khựng người đi một chút, rồi cẩn trọng đáp:
- Trai lớn lên có vợ. Gái lớn lên có chồng. Lẽ tự nhiên thường ra vẫn thế. Nay công chúa tới tuổi cập kê mà chưa mặn tình phu phụ, thì trước là chưa gặp được... oan gia, sau đao kiếm cũng làm vơi mất mối!
Cảnh Công nghe vậy, rồi lại nghĩ đến con mình thui thủi ở tuổi già, bèn rúng động tâm can, rầu buồn ra mặt. Chợt thái giám tâu rằng:
- Thuở nay... nhân định thắng thiên cũng nhiều. Nếu phần số của công chúa chưa tới, thì sao hoàng thượng không đụng đậy móng tay, hầu thúc đẩy duyên phần của đời con mau tới?
Cảnh Công đang nát cả hồn, bỗng vớ được cái phao. Mừng reo nói:
- Được! Được! Ngươi mau tỏ bày đi, kẻo duyên phận đổi đường sang hướng khác.
Thái giám thấy lời tâu của mình được hoàng thượng để ý, bèn sướng tận tâm can. Hớn hở nói rằng:
- Đàn ông sợ lầm nghề. Đàn bà sợ lầm chồng. Nay phải chọn cho công chúa một tấm chồng thật ngon, thì tự hậu mai sau chẳng phải tiếc lo gì nữa cả!
Cảnh Công ruột nóng như hơ. Gấp gáp nói:
- Là thằng nào? Ngươi hãy tố ngay ra, để quả nhân tác thành cho mau chóng.
Lúc ấy, thái giám mới nhỏ giọng tâu rằng:
- Vợ của Án Tử, đã tới tuổi gió heo may đã về, nên Án Tử tỏ vẻ không vui, ngày đêm ray rứt. Nay hoàng thượng đem công chúa gã cho Án Tử, thì thân lại càng thân, trung lại càng trung, mà công chúa lại thập phần mãn nguyện, hương sắc reo vui. Đúng là một mũi tên mà vài chim bắn trúng!
Cảnh Công khựng người lại một chút, rồi lo âu nói:
- Án Tử thương vợ hơn bản thân. Ta còn nhớ, năm Canh tý lũ lụt đến kinh thành, cao hơn một thước, mà Án Tử vẫn để vợ ngồi ở đôi vai, đặng lui tới thăm nom quan lại đồng triều. Ta lấy làm lạ, hỏi: "Tướng quốc chịu nước ngập lên đến thắt lưng, mà vẫn vui cười hớn hở, đi ủy lạo quan binh, là nghĩa làm sao?". Án Tử lấy tay chỉ vào bụng, tươi mặt đáp: "Thần dù có ướt đến lông mi, mà gót chân của vợ hiền được khô ráo, thần vẫn vui lòng khứng chịu. Hà huống chỉ ướt đặng chỗ này, thì đã thấm vào đâu?". Ta ngạc nhiên nói: "Ngươi đi ủy lạo quan binh, một mình đã nhọc. Nay có vợ trên vai thể này, không nhọc mệt hay sao?". Án Tử cười tươi đáp: "Cả tháng trời mưa. Nội tử ở trong nhà buồn vương mắt biếc. Nay nắng ửng lên rồi, nội tử muốn đi chơi, nên hạ thần hoan hỉ hoàn thành tâm nguyện, mà một khi hoan hỉ thành toàn, thì nhọc mệt bay xa. Dẫu có đi thêm cũng chẳng nhằm chi hết cả!".
Rồi thở ra một cái. Nặng nhọc nói:
- Lấy chuyện cũ mà suy đoán chuyện nay. E phần số sẽ... vò, se, không đúng!
Thái giám sợ Cảnh Công hết tin yêu mình, bèn vội vã thưa:
- Đàn ông thấy gái lạ như quạ thấy gà con. Xin hoàng thượng chớ rầu lo như thế!
Mấy ngày sau, Cảnh Công đến nhà của Án Tử chơi, vợ của Án Tử ra chào. Lúc đã lui gót vào chốn hậu liêu, Công mới hỏi rằng:
- Phu nhân đấy phải không?
Án Tử phớn phở thưa:
- Dạ phải! Đó là hiền nội của hạ thần.
Cảnh Công ghé tai nói:
- Không mặc đồ hiệu. Không xài son phấn. Không biết làm giả móng tay, lại không biết ngồi bên chuốc rượu. Người như thế có thể làm vợ được hay sao?
Án Tử mặt mày đang hớn hở, bỗng chuyển sang hớt hãi. Ú ớ đáp:
- Vợ hiền và vợ chạy theo thời trang. Chắc ăn là phải khác!
Lúc ấy, Cảnh Công mới chậm rãi nói rằng:
- Đời người sống được bao lăm? Sao không tận hưởng kẻo mai này hối tiếc? Quả nhân có một đứa con gái trẻ đẹp, muốn cho về hầu. Khanh nghĩ sao? Cứ tỏ thiệt để dễ bề tính toán.
Án Tử tái mét cả mặt mày, liền trên ghế tụt ngày liền xuống đất. Dập đầu thưa:
- Nội tử của hạ thần nay đã luống tuổi, mốt miếc không rành, nhưng đã cùng với hạ thần ăn ở đã lâu, kể từ lúc còn xuân sắc. Xưa nay đàn bà lấy chồng lúc trẻ, để nương tựa lúc già. Lúc khỏe mạnh ngon cơm, để thuốc thang trong... thời bệnh hoạn. Nay bệ hạ muốn ban ơn cho hạ thần, bằng cách ép hạ thần bỏ đi lời ước hẹn khi xưa, thì tự thâm tâm thiệt là không dám rớ...
Cảnh Công ngạc nhiên đến cùng cực. Trố mắt nói:
- Được một người hầu thiếp trẻ đẹp, lại là con của vua, mà ngươi vẫn nhất lòng không chịu. Ta thật không hiểu? Hay bên trong có gì khuất lấp?
Án Tử nghe vua đổi giọng, lấm lét nhìn lên, bất chợt ánh mắt dừng ngay... Thượng phương bảo kiếm, bèn tím cả trời chiều. Thảng thốt thưa:
- Thần từ chối là vì thương nghĩ đến công chúa. Chớ thực ra chẳng dám chê bai gì hết cả.
Cảnh Công nghe vậy, không nén được tò mò, liền vội vã nói:
- Ngươi tán vậy, là cớ làm sao?
Án Tử nhỏ giọng đáp:
- Công chúa đang còn xuân sắc, mà hạ thần đã về chiều, thì tâm, sinh lý, đều không thể hòa hợp, là một cái thua. Hạ thần bệnh tiểu đường, thêm mạch máu bị nghẹt, không biết thăng lúc nào. Nếu công chúa dính vô sẽ trở thành góa bụa, là hai cái thua. Công chúa về làm thiếp, nội tử phải làm chánh, mà... chánh, thiếp, cách biệt mấy chục năm, thì quan hệ đôi bên không cần chấm Tử vi cũng biết ngàn ngàn cách biệt, là ba cái thua. Cưới công chúa về. Trên thì phụ ơn của hoàng thượng, dưới phụ lòng mong mõi của tân nương, thì hạ thần không biết tính làm sao cho phải, là bốn cái thua. Không giữ được lời thề, khiến nội tử buông lời trách móc, con cái trong nhà thiếu nể trọng người cha, thì ngày tháng tới đây sẽ đen nhiều lắm vậy, là năm cái thua...
Rồi ngước mắt nhìn Cảnh Công. Khổ sở thưa rằng:
- Cuối đời mà nhận đủ năm thua. Làm sao vui sống?
Cảnh Công thở ra một cái, rồi nhăn mặt nhíu mày, mãi một lúc sau mới thắc mắc nói:
- Khi xưa ngươi ước hẹn cái gì? Có thể đôi lời cho trẫm thấu được chăng?
Án Tử đang lo sợ phập phồng, chợt nghe Cảnh Công hỏi đến chuyện ngày xưa, lòng vui dịu lại, liền mau mắn đáp:
- Trước ngày cưới một tuần, hạ thần đưa nội tử ra bờ sông Dịch, chỉ nước mà thề: Nếu sau này dạ ruột đổi thay, thì kiếp sau sẽ hóa thành tôm, cá.
Cảnh Công trố mắt hỏi:
- Lời thề ước thường chỉ trời, chỉ đất, hoặc chỉ cây đa. Sao ngươi lại chỉ vô dòng sông nước?
Án Tử ngập ngừng đáp:
- Bởi lúc ấy hải sản lên ngôi, tôm cá đầy bàn, nên hạ thần quyết theo kịp trào lưu, chơi liền ngay như thế.
Cảnh Công lặng người đi một chút, rồi cẩn trọng nói:
- Đành là vậy, nhưng nếu ngươi nhận con ta làm hầu, thì thân lại càng thân. Trung lại càng trung. Sao ngươi lại từ chối?
Án Tử ngập ngừng thưa:
- Thần sai khiến người ta ở ngoài. Nội tử sai khiến hạ thần ở trong. Suy như thế đủ biết nguy nhiều may ít!

Lựa chọn...

Nguyễn Ngọc Tư

Có lần, tôi đứng lâu trước ngã ba. Bạn ngồi ở đằng sau, sốt ruột nói, "mẹ, đèn xanh kìa, sao mẹ không đi?". Đèn đỏ lần nữa, và thêm một lần xanh. Tôi chạy thẳng.
Rẽ trái một quãng, là nhà của một cô giáo mà tôi đã liên lạc trước, người sẽ dạy cho bạn tôi học lớp một trước khi vào lớp... một. Tôi đã đến đó, nhìn những bạn trẻ cùng lứa, hay nhỏ hơn bạn đang lả mồ hôi, cắn môi rèn những dòng chữ đầu đời, làm những bài toán đầu đời dưới ánh đèn xanh xao. Nơi này, mùa hè của bạn sẽ đi qua, cùng với cô giáo, bút, tẩy, những con chữ...
Nhưng chiều nay tôi không đưa bạn đến với cô giáo. Lần thứ hai tôi lỡ hẹn, lần đầu là nửa năm trước, lúc đón bạn từ nhà trẻ, tôi thấy một bạn gái đang ngồi bẹp dưới chân mẹ, khóc tỉ tê. Người mẹ cũng trạc tuổi tôi, phân trần "con bé không chịu đi học chữ...". Tôi bỗng liên tưởng bạn ngồi khóc dưới chân mình, trong buổi chiều mai, khi bạn biết tôi đến trường chỉ để chuyển bạn đến một trường học khác. Tôi bỗng thấy sợ, không phải sợ những giọt nước mắt tủi hờn kia mà tôi sợ mình không an ủi được một đứa trẻ, tôi có gì để giải thích một cách dễ hiểu nhất, tại sao nó phải đến trường, học những thứ mà gần một năm sau nó mới phải học?
Hôm đó tôi cũng dừng lại ở ngã ba, ngẩn ngơ để rồi đi thẳng. Tôi yêu những ngã ba, ngã tư vì chút thời gian ít ỏi mà chúng dành cho tôi, để nghĩ, chọn lựa, đắn đo. Tôi cảm ơn ông già bán dạo bên vỉa hè. Một chiều nào ông dựng chiếc xe đạp treo những con diều nhiều màu rực rỡ. Những cánh diều nhắc nhớ. Cánh đồng. Bờ vườn. Những cuộc chơi vô tận. Những đứa bạn gầy nhom nghèo khó thuở thiếu thời. Lớn lên tôi vẫn không tin là có thiên đường nào tuyệt hơn những mùa hè ngày trẻ dại. Từ khi tôi mang bạn theo bên đời, bắt đầu dành dụm cho bạn, vài lần bỗng buồn hiu, tôi không làm sao để dành được cho bạn cái tuổi thơ hoang dã ngọt ngào của chính tôi xưa.
Tuyệt vọng hơn, tôi phải tham gia hủy hoại thiên đường của riêng bạn. Nhỏ nhoi thôi, chỉ là những món đồ chơi bị vặn vẹo rã rời, bộ phim hoạt hình với cuộc rượt đuổi triền miên của mèo chuột, những cuộc đi công viên vào cuối tuần bắt tay với... khỉ, và lăn lóc vào bãi cát bên kia đường, bắt chuồn chuồn, cào cào trên những vạt cỏ ống... Nhỏ nhoi, và đơn điệu, nhưng rồi một ngày tôi nhận ra, bạn cần học, như tất cả bạn bè của bạn đang sấp ngửa học, như những thần đồng biết chữ tuổi lên bốn, lên năm.
Tôi toan tính đẩy bạn đến một lớp khác, và học những thứ mà tôi không chắc là có ích cho đứa trẻ bảy tuổi. Những đứa trẻ luôn học vì sự tự hào của cha mẹ, nhưng bạn học vì tôi thấy tất cả trẻ con đều... học. Tôi biết là bạn sẽ khóc, giãy giụa, ì ra không chịu đi. Như ông luận sư Osho trong cuốn sách mà tôi đọc. Sau này, bạn nói, vì mẹ ép buộc tôi, nên tôi mới đi học, chứ tôi chẳng muốn học chút nào.
Tôi nói riêng với cô giáo, con trai tôi không cần giỏi, chỉ cần nó nhìn thấy chữ không bật ngửa ra vì lạ. Bạn không cần giỏi vì sự hãnh diện của tôi. Bao giờ bạn cảm thấy hãnh diện vì sự giỏi giang của chính mình, bạn cứ học sáng, học trưa, học chiều, học tối. Hồi cô giáo mẫu giáo phàn nàn rằng bạn học không tốt, tôi ngoác miệng ra cười, chuyện đó bình thường thôi. Tôi không phổng mũi vì bạn giỏi giang hay buồn bực vì bạn chậm chạp. Học giỏi, điều đó tuyệt. Nhưng không giỏi cũng không sao.
Như vậy thì mình cũng phóng khoáng lắm, tôi tự thuyết phục mình. Đôi lần tôi đứng lại nhưng cứ bị ai đó đẩy đi bởi một câu nói vô tình, "thằng con mình biết đọc báo rồi..." hay "bạn nó đứa nào cũng biết chữ...". Cô giáo và bà mẹ đang cố hợp tác làm nên những thần đồng. Và nền giáo dục ôm chúng vào, miệng cằn nhằn nhưng lòng vui sướng. Bởi chỉ những thần đồng mới có thể vừa cõng đá vừa bước trên gai nhọn, để đến trường học. Tôi sợ bạn sẽ bị bỏ lại đằng sau. Rẽ trái dường như là ngược chiều, nhưng người ta đi nhiều, đi mãi thành ra quen, thành ra đúng, thành một dòng chảy không sao ngăn được. Nó khiến người ta phải trôi theo. Nhưng cái ngã ba chiều nắng lạt đã cho tôi thêm ba mươi giây để nghĩ. Bỗng dưng tôi cảm giác, cuộc lựa chọn này không cho riêng bạn, mà còn cho chính tôi. Giữa một bà mẹ và một bà mẹ hãnh tiến. Giữa bà mẹ và bà mẹ yếu đuối. Và sự yếu đuối này sẽ trả giá bằng tuổi thơ bị vắt kiệt của bạn, với tấm giấy khen và năm ba cuốn sổ trắng bạn mang về, những thứ bạn đánh đổi cả thời thơ ấu.
Đường về ngược gió. Tôi ghé mua một con diều, bãi cát trước nhà không biết có đủ rộng cho cánh diều này bay lên chiều nay? Bạn mừng rỡ. Ông già cũng mừng. Cả ngày ông chưa bán được con diều nào. Cũng như những đứa trẻ, ông cứ ảo tưởng mùa hè là con nít được chơi, chơi bất tận.
Nhưng ở thành phố này, những mùa hè như thế đã không còn nữa...
Nhà văn Nguyễn Ngọc Tư
(http://ngngtu.blogspot.com/2008_06_01_archive.html)